Libya

İkiye bölünmüş bir ülke

2011 devrimi ve 42 yıl iktidarda kalan Muammer Kaddafi'nin devrilmesi, Libya'yı bir istikrarsızlık dönemine sürükledi ve bu durum, nihayetinde 2014'ten itibaren ülkenin fiilen bölünmesine yol açtı. Batı'da, Trablus'tan Başbakan Abdul Hamid Dbeibah'ın liderlik ettiği ve Yüksek Devlet Konseyi tarafından desteklenen Ulusal Birlik Hükümeti (GNU), uluslararası toplum tarafından tanınan tek yürütme organıdır. Doğu kesimde ise, Başbakan Usame Hammad'ın liderliğinde, Sirte ile Bingazi arasında faaliyet gösteren Ulusal İstikrar Hükümeti (GNS), başlangıçta 2021'de yapılması planlanan cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerinin süresiz olarak ertelenmesinin ardından, 2022'den bu yana Temsilciler Meclisi tarafından desteklenmektedir. GNS, bölgede fiilen gerçek gücü elinde bulunduran Mareşal Halife Haftar’ın Libya Ulusal Ordusu’nun (LNA) desteğine sahiptir. Libya’nın petrol ve doğalgaz kaynaklarının çoğu, LNA’nın kontrolü altındaki bölgelerde bulunmaktadır. Çok sayıda silahlı milis grubu tarafından çevrelenmiş iki rakip idarenin somutlaştırdığı bu kurumsal ikilik, yönetişimi ve ekonomik kalkınmayı ciddi şekilde baltalamaya devam etmektedir.

Siyasi uzlaşma hâlâ uzak bir ihtimal olsa da, son dönemde yaşanan bazı gelişmeler iki taraf arasında daha yakın bir işbirliği yapılacağına dair umutları artırdı. Trablus’ta merkezi bulunan Libya Merkez Bankası (CBL), 2023 yılında yeniden birleştirildi. Hükümet gelirlerinin neredeyse tamamını oluşturan petrol gelirlerini toplayıp yeniden dağıtan bu kurum, stratejik öneme sahiptir. Daha yakın zamanda, ABD’nin arabuluculuğuyla desteklenen doğu ve batı grupları, on yıldan fazla bir süredir ilk kez ortak bir 2026 bütçesini kabul ettiler. Aynı yılın Ağustos ayında, iki taraf ayrıca en geç 24 ay içinde seçimlerin düzenlenmesini amaçlayan BM destekli bir anlaşma imzaladılar. Ancak bu zaman çizelgesi, birleşik bir yürütme otoritesinin ve ulusal kurumların oluşturulmasına bağlıdır. Bununla birlikte, iki yıl önce petrol gelirlerinin yönetimini istikrara kavuşturmak üzere atanmış olmasına rağmen Merkez Bankası Başkanı Naji Issa’nın 2026 yazında istifa girişiminde bulunması da gösterdiği gibi, siyasi istikrarsızlık devam etmektedir. Güvenlik cephesinde ise, 2020 ateşkes anlaşması kapsamında kurulan Ortak Askeri Komisyon (5+5), karşıt kamplar arasındaki başlıca diyalog kanallarından biri olmaya devam ediyor.

Libya’daki siyasi parçalanma, rakip yabancı güçler arasındaki rekabet tarafından da şekillenmektedir. Trablus, Türkiye’nin siyasi ve askeri desteğinin yanı sıra Katar’ın mali ve diplomatik desteğinden de yararlanmaktadır. Buna karşılık, doğu kampı Mısır, Birleşik Arap Emirlikleri ve özellikle Afrika Kolordusu (eski adıyla Wagner Grubu) aracılığıyla hem Afrika’da hem de Akdeniz’de varlığını güçlendirmeyi amaçlayan Rusya tarafından desteklenmektedir. Bununla birlikte, karşıt grupları destekleyen bazı bölgesel güçler arasındaki gerilimin azalması, vekalet savaşlarının kapsamını daraltmış ve istikrarın korunması ile güç dengesinin sürdürülmesine odaklanan daha pragmatik bir yaklaşımı teşvik etmiştir.

Büyüme büyük ölçüde petrole bağlı

Hidrokarbonların Libya’nın GSYİH’sinin %60’ından fazlasını oluşturması nedeniyle, Hürmüz Boğazı’nın uzun vadede açık kalacağı varsayımıyla, petrol fiyatlarının normale dönmesi sonucunda 2027’de ekonomik büyümenin yavaşlaması beklenmektedir. Bununla birlikte, nispi siyasi ve güvenlik istikrarının korunması koşuluyla, 2026 yılında on yıldan fazla bir süredir görülen en yüksek seviye olan günlük ortalama yaklaşık 1,4 milyon varil rekorunun ardından, artan petrol üretimi faaliyetleri desteklemeye devam edecektir. Bu nedenle, yetkililerin 2030 yılına kadar üretimi günlük iki milyon varile çıkarmayı hedeflemesi nedeniyle, madencilik sektörünün yabancı özel yatırımların büyük bir kısmını çekmesi beklenmektedir. Bununla birlikte, Ulusal Petrol Şirketi (NOC) tarafından 2007’den bu yana ilk kez düzenlenen 2025 lisans turunda sunulan 22 bloktan sadece beşinin ihale edilmesi, Libya’nın hedeflerini ülkeye temkinli bir şekilde geri dönen uluslararası petrol şirketlerinin gereksinimleriyle uzlaştırmanın ne kadar zor olduğunu ortaya koymaktadır. Doğal gaz sektöründe ise NOC, İtalyan Eni şirketi ile ortaklaşa açık deniz Structures A&E projesini (8 milyar ABD doları) geliştirmeye devam ediyor. 2027 yılında devreye girmesi planlanan proje, elektrik kesintilerinin sıkça yaşandığı bir dönemde elektrik üretiminin artırılmasına katkıda bulunacaktır.

Ayrıca, 2026 yılına ilişkin tek bir bütçenin kabul edilmesi, kalkınma ve yeniden inşa projelerinin finansmanını kolaylaştırırken, birbiriyle rekabet halindeki kurumlar arasında ekonomik politikaların koordinasyonunu da iyileştirecektir. Yeniden birleşme yolunda atılan bu ilk adım, hedefli yatırım projelerini finanse etmek amacıyla Libya’nın yaklaşık 80 milyar ABD doları tutarındaki devlet varlık fonunun bir kısmına uygulanan dondurma kararının kademeli olarak gevşetilmesine ilişkin tartışmaları yeniden canlandırabilir. 2011 yılından bu yana uluslararası yaptırımlar kapsamında dondurulmuş olan bu varlıklar, prensip olarak seçilmiş bir hükümetin kurulmasına bağlıdır.

Devlet gelirlerinin %95’inden fazlasını oluşturan petrole olan aşırı bağımlılığı göz önüne alındığında, kamu sektörü resmi istihdamın yaklaşık %80’ini oluşturarak ülkenin ana işvereni olmaya devam ettiği için, yüksek kamu harcamaları hanehalkı tüketimini desteklemeye devam edecektir; ancak bu destek, 2026’daki düzeyden daha düşük olacaktır. Buna karşılık, petrol dışı özel sektörün az gelişmiş ve büyük ölçüde kayıt dışı kalması beklenmektedir. Hesaplama metodolojisindeki son değişikliğe rağmen muhtemelen düşük tahmin edilen enflasyon, 2027 yılında, ithalat maliyetlerini önemli ölçüde artıran Ocak 2026’daki Libya dinarı devalüasyonundan kaynaklanan baz etkisinin de etkisiyle hafifçe gerileyecektir. Libya, 2025 yılında GSYİH’nin yaklaşık %65’ine denk gelen ithalata büyük ölçüde bağımlı olmaya devam edecektir. Buna rağmen enflasyon, hanehalkının satın alma gücü üzerinde baskı yaratmaya devam edecektir. Devalüasyon, Mart 2026’da döviz işlemleri üzerindeki %15’lik verginin kaldırılmasıyla birleşerek, resmi döviz kuru ile paralel piyasa kuru arasındaki farkın daralmasına yardımcı olmuştur; ancak ülkenin ithalatının yaklaşık %60’ı hâlâ paralel piyasa kuruyla finanse edilmektedir.

Devam eden belirsiz mali durum

Libya’nın mali durumu, hidrokarbon sektörüne sıkı sıkıya bağlı olmaya devam etmektedir. 2027 yılında petrol fiyatlarının normalleşmesi muhtemel olsa da, özellikle artan petrol ve gaz üretiminin desteğiyle bütçe fazlasının korunması beklenmektedir. Bu durum, birkaç yıl süren önemli açıkların ardından kamu maliyesinde gözlemlenen toparlanmanın devam etmesini sağlayacaktır. Tek bir bütçenin kabul edilmesi, daha önce ülkenin iki rakip yönetimi tarafından ayrı ayrı yürütülen kamu harcamalarının şeffaflığını ve koordinasyonunu da iyileştirecektir. Ayrıca, daha önce resmi bütçe çerçevesinden saptırılan gelirlerin bir kısmının yeniden resmi kanallara entegre edilmesini sağlayacaktır. Anlaşma kapsamında, Ulusal Birlik Hükümeti (GNU) cari harcamalardan sorumlu olmaya devam edecek; sabit sermaye harcamaları ise Libya Merkez Bankası’nın (CBL) denetimi altında her iki tarafı temsil eden ortak bir komite tarafından belirlenecektir. Daha somut olarak, döviz işlem vergisinin kaldırılmasından kaynaklanan vergi dışı gelirlerdeki düşüş, kamu yatırımlarının devam etmesinin önünde bir engel teşkil etmemelidir. CBL’nin tavsiyeleri doğrultusunda, yetkililerin kamu sektörü maaş harcamaları ile enerji sübvansiyonlarındaki artışı sınırlamaya çalışması beklenmektedir; bu kalemler 2025 yılında sırasıyla GSYİH’nin %30’unu ve %20’sini oluşturmuştur, ancak bu alandaki ilerlemenin sınırlı kalması muhtemeldir.

Bütçe fazlasının korunması (her ne kadar daha küçük bir miktar olsa da), güçlü nominal büyüme ve paralel finansman mekanizmalarının kademeli olarak azaltılmasıyla birleştiğinde, kamu borcunun GSYİH’ye oranının düşmesine yardımcı olmalıdır. Bununla birlikte, borç azaltımı ikincil bir öncelik olmaya devam etmektedir. Libya’nın kamu borcu, büyük ölçüde döviz rezervlerini kullanarak hükümeti finanse eden ve yerel para biriminde ifade edilen CBL tarafından tutulmaktadır. Esas olarak avanslar ve kamu sektörü içi alacaklardan oluşan bu borç, faiz ödemeleri veya sabit geri ödeme takvimleri içermediğinden devlete yalnızca sınırlı finansal kısıtlamalar getirmektedir.

2026 yılında yüksek petrol fiyatlarının etkisiyle keskin bir artış gösteren cari işlemler fazlasının, 2027 yılında daralması beklenmektedir. Petrol ve gaz üretimindeki büyümenin devam etmesine rağmen, küresel petrol fiyatlarındaki düşüşün ihracat gelirleri üzerinde baskı yaratması muhtemeldir. İthalat, yeniden inşa harcamaları, altyapı projeleri ve enerji sektöründeki yatırımların desteğiyle güçlü seyrini sürdürecektir. Libya’nın büyük ölçekli yatırım projelerinin uygulanmasında yabancı uzmanlığa yoğun bir şekilde bağımlı olması nedeniyle hizmet açığının yüksek seviyelerde kalması beklenmektedir. Cari işlemler fazlasının daralmasına rağmen, 30 aydan fazla ithalata denk gelen önemli döviz rezervleri ve devam eden doğrudan yabancı yatırım girişleri sayesinde dış pozisyonun rahat kalması beklenmektedir. Bu yatırımların hidrokarbon sektöründe yoğunlaşmaya devam etmesi beklenmekle birlikte, kurumsal parçalanma, siyasi belirsizlik ve elverişsiz iş ortamı nedeniyle engellenmeye devam edecek ve bu durum birçok yatırımcının en büyük taahhütlerini ertelemesine yol açacaktır.

Son güncelleme tarihi: Ağustos 2026