Nijerya

Başkan Tinubu’nun iddialı reformları için kritik bir dönem

2025 yılında büyüme, esas olarak petrol sektörü sayesinde güçlü seyrini sürdürmelidir; zira bu sektörün ekonomideki gerçek ağırlığı, GSYİH’ye yaptığı doğrudan katkıyı (2023 yılında GSYİH’nin %5,4’ü) çünkü ne hidrokarbon hırsızlığı, ne de bunların gizli olarak çıkarılması, ne de ekonomi genelindeki dolaylı etkileri (döviz girişi, bütçe gelirleri) hesaba katılmamaktadır. Ancak Haziran 2024’te ham petrol üretimi günde sadece 1,28 milyon varile (mbd) ulaşmış olup, bu rakam OPEC’in 2024 için belirlediği 1,5 mbd kotasının ve Kovid öncesi seviye olan 2,1 mbd’nin oldukça altında kalmıştır. 2020 yılından bu yana petrol üretimi, karada yaşanan vandalizm, açık denizde korsanlık, eskimiş altyapı gibi faktörlerin yanı sıra, 2021’de Petrol Kanunu’nun geç kabul edilmesi nedeniyle yatırım yetersizliği ve yabancı şirketlerin Nijer Deltası’ndan çekilmesi gibi unsurların birleşimi nedeniyle aksama yaşamıştır. 2024 yılında kabul edilen üç ek kararname, güveni artırmalı ve 2025 yılında üretimi canlandırmalıdır. Bu kararnameler arasında doğalgaz için vergi teşvikleri, ihale prosedürleri ve sürelerinin reformu ile aracı kuruluşları düzenlemeye yönelik yerel içerik reformu yer almaktadır. Son olarak, güvenlik önlemlerinin artırılması da petrol üretiminin iyileştirilmesi açısından hayati önem taşımaktadır. Nijerya, Afrika’nın önde gelen petrol üreticisi olmakla birlikte, aynı zamanda önemli bir petrol ürünleri ithalatçısıdır (2023’teki ithalatın %33’ü). Ulusal petrol şirketi (NNPC) verilerine göre, yıllarca kapalı kalan iki devlet rafinerisi 2024’te faaliyete geçecek. Buna ek olarak, 2024 yılında faaliyete geçmesi planlanan yeni Dangote mega-rafinerisi, yıl sonuna kadar günlük 550.000 varil kapasiteye, yani nihai kapasitesinin %85’ine ulaşması beklenmektedir. Hedef, yakıt ithalatına son vererek döviz tüketimini ve ithalatla ilgili nakliye maliyetlerini azaltmaktır. Ancak projenin başarısı bazı zorluklarla karşı karşıyadır: NNPC’nin ham petrol teslimatlarına ilişkin belirsizlik, Dangote’yi ithalata yöneltmektedir. Buna ek olarak, tekel oluşumuna karşı çıkan hükümetle yaşanan anlaşmazlıklar da şirketin çabalarını yavaşlatabilir.

Petrol dışı sektörlerde ise elektrik sektörü iç talebi karşılayamıyor. İletim ve dağıtım şebekesinin kapasitesi yetersiz, altyapı bakımı eksik ve gaz tedariki sorunlu. Üstelik hırsızlık ve düşük fiyatlandırma, özellikle özel üreticileri daha fazla yatırım yapmaktan caydırıyor. Ajaokuta (Güney’de), Kaduna (Nijerya’nın merkezinde) ve Kano (kuzeyde) şehirlerini birbirine bağlayan ve 2025 yılında tamamlanması planlanan AKK doğalgaz boru hattının tamamlanması, ek 3,6 gigawatt kapasite sayesinde elektrik üretimini %67 oranında artıracak ve sanayi sektörünü canlandıracaktır. Ancak, planlanan ek kapasiteye rağmen, özel jeneratörler tarafından sağlanan elektrik (42 gigawatt kurulu kapasiteye karşılık 22 milyon), ithal yakıtın yüksek fiyatı nedeniyle daha pahalı olsa da, elektrik şebekesi tarafından sağlanan elektrikten ölçülemeyecek kadar fazladır. Ayrıca, lityum yataklarının keşfedilmesinin ardından Nijerya, özellikle 2025 yılında “Jupiter Lithium” madeninin üretime başlamasıyla madencilik sektörünü (GSYİH’nin %0,9’u) geliştirmeyi planlamaktadır. Hizmetler, Nijerya ekonomisinin bir diğer temel direğidir (GSYİH’nin %56,2’si) ve bilgi ve iletişim (GSYİH’nin %17’si) ile bankacılık (GSYİH’nin %5’i) sektörlerinin dayanıklılığı sayesinde 2025 yılında da güçlü kalacaktır. Son olarak, tarım sektöründeki üretim (GSYİH’nin %25’i ve işgücünün %45’i), güvenlik sorunları, altyapı eksikliği ve meteorolojik felaketler nedeniyle yetersiz kalmaya devam etmekte olup, bu durum buğday, pirinç, şeker, balık vb. ürünlerin önemli ölçüde ithal edilmesine yol açmaktadır. (2023 yılında 2,13 milyar ABD doları ve mal ithalatının %11’i). Özel tüketim (2023’te GSYİH’nin %64’ü), öngörülen hafif dezenflasyonun desteğiyle hafif bir artış göstermesi beklenmektedir. Ancak yatırımlar (GSYİH’nin %23,8’i), özellikle de özel yatırımlar, parasal sıkılaştırmanın en ağır yükünü üstlenecektir.

Başkan Tinubu’nun temel ekonomik reformları arasında akaryakıt sübvansiyonlarının kaldırılması ve resmi ile paralel döviz kurlarının uyumlu hale getirilmesi yer almaktadır. Mayıs 2023’te akaryakıt sübvansiyonlarının kaldırılması, pompa fiyatlarının üç katına çıkmasına ve jeneratör işletme maliyetlerinin artmasına neden oldu; bu durum, hükümetin Temmuz 2023’te geri adım atmasına ve 2025’te sona ermesi planlanan sübvansiyonu kısmen yeniden uygulamaya koymasına yol açtı. Döviz kurlarının birleştirilmesine gelince, bu durum Haziran 2023’te (-%44) ve Ocak 2024’te (-%39) naira’nın değer kaybetmesine yol açtı; bu durum, büyük ölçüde ithal edilen gıda fiyatlarına yansıdı (Haziran 2024’te bir önceki yıla göre %40 artış). Bu faktörler, Nijerya’daki çift haneli enflasyonu açıklıyor. Naira’yı istikrara kavuşturmak ve enflasyonu frenlemek amacıyla Nijerya Merkez Bankası (CBN), 2024 yılında para sıkılaştırma politikasını genişletti ve ana faiz oranını arka arkaya dört kez artırarak Temmuz 2024’te rekor seviye olan %26,75’e çıkardı. Enflasyon %6-9 aralığındaki hedefinin üzerinde kaldığı sürece CBN’nin faiz oranını düşürme planı bulunmamaktadır. Alınan önlemlere rağmen, parasal sıkılaştırmanın gecikmeli etkileri, kamu açıklarının parasal olarak finanse edilmesinden vazgeçilmesi ve naira’nın daha dayanıklı hale gelmesi sayesinde enflasyonun 2025 yılında düşmesi beklenmektedir. Dev rafinerinin devreye girmesi, döviz tüketimini azaltarak döviz kurunun güçlenmesine katkıda bulunacaktır. Ayrıca, Temmuz 2024’te CBN, ithal ürünlerde enflasyonu sınırlamak amacıyla belirli gıda maddelerine uygulanan gümrük vergilerini 150 gün süreyle askıya almıştır.

Kamu maliyesinin konsolidasyonu

Kamu maliyesini konsolide etmek amacıyla yürütülen reformlar, 2025 yılında kamu açığını azaltmada pek etkili olmayacaktır. Çeşitlendirme çabalarına rağmen, gelirler (2023 yılında GSYİH’nin %9,4’ü) hâlâ büyük ölçüde petrol gelirlerine bağımlıdır (2023 yılında GSYİH’nin %2,9’u veya kamu sektörü gelirlerinin %30’u). Ancak, 2025 yılında petrol üretimindeki artıştan fayda sağlamaları beklenmektedir. KDV oranının %7,5’ten %10’a çıkarılması ve vergi tabanının genişletilmesi sayesinde petrol dışı gelirler de artacaktır. Harcamalar (GSYİH’nin %13,6’sı) rasyonelleştirilecektir. Yakıt sübvansiyonlarının kısmen yeniden başlatılması, 2024 yılında kamu hesapları üzerinde ciddi bir yük oluşturmuştur (GSYİH’nin %2,8’i), ancak bu sübvansiyonların 2025 yılında sona ermesi beklenmektedir. Bununla birlikte, borç servisi faizleri (2023 yılında GSYİH’nin %3,3’ü ve konsolide kamu gelirlerinin %35’i), personel ücretleri (GSYİH’nin %1,9’u) ve sermaye harcamaları (GSYİH’nin %1,9’u) ile karşılaştırıldığında yüksek seviyede kalmaktadır. 2025 yılına kadar hükümet, açığını merkez bankası tarafından finanse ettirmeyi bırakmalıdır. Yüksek faiz oranlarına rağmen, esas olarak tahvil ihraçları yoluyla dış ve iç finansmana yönelecektir. Kamu borcunun %35’i yabancı para cinsindendir ve federal düzeyde sınırlıdır; bunun %62’si iç, %38’i ise dış borçtan oluşmaktadır. Dış borç (GSYİH’nin %16’sı), çok taraflı alacaklılar (%50), ikili alacaklılar (%14) ve tahvil sahipleri (%36) tarafından tutulmaktadır. Ağustos 2023’te Nijerya, naira’yı istikrara kavuşturmak amacıyla Afreximbank’tan gelecekteki hidrokarbon üretimine karşı 3,3 milyar ABD doları tutarında bir kredi almıştır. Ülke, bu kez NNPC’nin mali durumunu güçlendirmek ve sektöre yatırım yapılmasını sağlamak amacıyla benzer bir kredi arayışındadır. Nijerya, Kasım 2025’te 1,1 milyar ABD doları tutarındaki bir eurobondun geri ödemesini gerçekleştirmelidir.

2024’te olduğu gibi, cari işlemler dengesi 2025’te de zar zor başabaş seviyesinde kalacaktır. Ticaret dengesindeki eğilimler, küresel petrol fiyatlarındaki gelişmelere bağlı olacaktır. Nijerya’nın ticaret dengesi, Dangote rafinerisinin üretimini artırması ve naira’nın değer kaybetmesi nedeniyle soğuyan iç talebin etkisiyle ithalatın (2023’te GSYİH’nin %14’ü) azalmasıyla birlikte, dengeye yakın bir seviyede kalması beklenmektedir. Hizmet açığı (2023’te GSYİH’nin %2,5’i), petrol ve gaz sektöründen kaynaklanan nakliye maliyetleri nedeniyle devam edecek; aynı şekilde, dış borç faiz ödemelerinin (GSYİH’nin %0,6’sı) yol açtığı gelir açığı da devam edecektir. Bu açıklar, döviz kurlarının tek tip hale getirilmesinin de teşvik ettiği, başta ABD, Kanada ve Birleşik Krallık’tan gelen yurtdışı çalışanların havaleleriyle (GSYİH’nin %5,7’si) dengelenecektir. Özellikle döviz sistemine yönelik reformlar, doğrudan yabancı yatırımları (2023'te GSYİH'nin %1,2'si) bir kenara bırakın, yabancı portföy yatırımlarını çekmekte zorlanacaktır. Döviz rezervleri iyileşmekte olup, Temmuz 2024'te 11 aylık ithalat tutarına eşdeğer bir seviyede yer almıştır.

Cumhurbaşkanının partisi, kötü sosyal ve güvenlik ortamı nedeniyle zayıflamıştır

Mart 2023’te oyların sadece %36,6’sını alarak iktidara gelen Cumhurbaşkanı Bola Tinubu (Tüm İlerici Kongre Partisi), kamu maliyesini düzeltmek ve orta vadede büyümeyi canlandırmak amacıyla bir dizi reform başlattı. Maliyetli akaryakıt sübvansiyonunun kaldırılması (2025’te ikinci bir girişim planlanmaktadır), bunun yol açtığı çarpıklıkları (rant arayışı, kaçakçılık ve yolsuzluk) düzeltecek döviz kurunun tek tip hale getirilmesi ise, bugüne kadar petrol sektörünün tekelinde olan ihracatı canlandıracak ve aynı zamanda sübvansiyonlu kurlardan döviz tahsisinde görülen kayırmacılığı ortadan kaldıracaktır. Ancak bu proje, yüksek enflasyon ve bunun bir sonucu olarak artan yoksullukla karşı karşıya kalan halkın giderek artan hoşnutsuzluğuyla karşı karşıya kalmıştır. Temmuz 2024’te hükümet, aylık asgari ücreti 30.000’den 70.000 naira’ya (yaklaşık 44 ABD doları) çıkaran yeni bir düzenlemeyi onayladı; bu düzenleme, hükümet ve başlıca sendikalar tarafından kabul edilerek aylar süren çıkmazı ve genel grev tehditlerini sona erdirdi. Ancak, bu artıştan yararlanacak ücretli çalışan kesim küçüktür ve en yoksul kesimleri temsil etmemektedir. En dezavantajlı kesimlere yönelik sosyal koruma tedbirleri de eşzamanlı olarak geliştirilmelidir; ancak bu tedbirlerin uygulanması, kamu kurumlarının harekete geçmemesi nedeniyle aksamaktadır. Ayrıca, 2024 yılının Ağustos ayı başında düzenlenen kitlesel gösteriler, güvenlik güçleri tarafından şiddetle bastırılmış ve bu olaylarda bir dizi ölüm meydana gelmiştir. Bu koşullar altında, reformların yürürlüğe girmesi, Senato’da çoğunluğa sahip (109 sandalyenin 59’u) ancak Temsilciler Meclisi’nde çoğunluğu kazanamayan (360 sandalyenin 159’u) cumhurbaşkanlığı partisinin imajını zedelemiştir. Hükümet ayrıca, öncelikle kırsal nüfusu etkileyen endişe verici bir iç güvenlik durumuyla da uğraşmak zorundadır. Ülke, terör, ayrılıkçılık, haydutluk (tekrar tekrar yaşanan toplu kaçırma olayları dahil), korsanlık ve çiftçiler ile çobanlar arasındaki çatışmalarla karşı karşıyadır. Kuzeydoğu, cihatçı Boko Haram grubu ve Batı Afrika’daki İslam Devleti (ISWA) tarafından düzenlenen saldırılardan özellikle etkilenirken, Güneydoğu ise ayrılıkçı saldırıların hedefi olmaktadır. Hükümet ayrıca, 2023 yılında günlük yaklaşık 400.000 varilin saptırıldığı bildirilen ve petrol üretimini aksatan suç faaliyetleriyle de mücadele etmek zorundadır. Nijer Deltası bu durumdan özellikle ağır bir şekilde etkilenmektedir. Hükümet, petrol hırsızlığı ve yasadışı rafinaj faaliyetlerine karşı askeri operasyonlar başlatmaktadır. Son olarak, sınırlarda silah, uyuşturucu, altın ve yakıt kaçakçılığı yaygın bir şekilde devam etmektedir.

Son güncelleme tarihi: Temmuz 2024