BİT

2026 yılında BİT sektöründeki satış artışı oldukça dengesiz bir seyir izlemeye devam edecek; yapay zeka patlaması, hem güçlü bir büyüme motoru hem de bir dönüşüm kaynağı olarak aynı anda etki gösterecek. Yapay zekaya yapılan yatırımlar, yarı iletken sektöründe olağanüstü bir büyümeyi tetikliyor; bu sektörün satışlarının 2026 yılında yaklaşık %90 artarak 1.500 milyar ABD dolarına ulaşması ve 2027 yılında ise 1.900 milyar ABD dolarına yükselmesi bekleniyor. Bu durum, 2026 yılında %13 büyüme göstermesi beklenen sunucu sevkiyatlarının yanı sıra, %5,3 artış göstermesi beklenen BT hizmetleri ve yazılım harcamalarını da desteklemektedir. Buna karşılık, yapay zeka kaynaklı tedarik sıkıntıları ve artan bellek fiyatları, nihai cihaz pazarlarını olumsuz etkiliyor; akıllı telefon ve bilgisayar sevkiyatlarının sırasıyla %14 ve %11 azalması beklenirken, televizyon sevkiyatları %-0,6 ile genel olarak yatay seyredecek. Telekom hizmetleri ise %4,4’lük beklenen satış büyümesiyle nispeten dayanıklı ancak olgun bir sektör olmaya devam ediyor.

Bununla birlikte, mevcut yapay zeka odaklı teknolojik döngünün büyüklüğü, yapay zekanın nihayetinde bir başarı mı yoksa hayal kırıklığı mı olacağına bakılmaksızın endişelere yol açmaktadır. Sektör, yarı iletkenlerden ve bellek yongalarından sunuculara ve veri merkezlerine kadar yapay zeka altyapısına büyük yatırımlar yapıyor; ancak veri merkezleri ve büyük dil modellerine yapılan sermaye harcamaları, nihai yapay zeka uygulamalarından elde edilen kanıtlanmış kârları hâlâ çok aştığı için bu patlamanın büyük bir kısmı spekülatif nitelikte kalıyor. AI, yeterince kârlı kullanım senaryoları sunamazsa, BT değer zinciri boyunca yapılan devasa yatırımlar hızla boşa gidebilir ve sektörde derin ve uzun süreli bir durgunluğa yol açabilir. Tersine, yapay zeka başarılı olursa ve yapay zeka destekli hizmetlere yönelik kârlı nihai talep artarsa, üretim kapasiteleri hızla yetersiz kalabilir ve bellek yongaları ile ileri düzey yarı iletken üretimi gibi darboğazlardaki kıtlıklar çok çeşitli sektörleri aksatabilir. Her iki senaryoda da, yapay zeka ile ilgili yatırımların oynaklığı ve ölçeği, bu döngüyü küresel tedarik zincirleri ve ekonomik istikrar açısından özellikle riskli hale getirmektedir.

ABD ile Çin arasında ticaret ve teknoloji alanındaki rekabet konusunda görünürde bir ateşkes olsa da, bu gerilimlerin küresel manzaranın yapısal bir özelliği olarak kalmaya devam ettiğini ve tedarik zincirleri, standartlar ve inovasyon ekosistemlerinin daha da parçalanmasına yol açan temel bir etken olarak işlev gördüğünü düşünüyoruz. ABD’nin ihracat kontrolleri ve lisans gereklilikleri özellikle yarı iletkenler ve bellek yongaları alanında önem arz etmektedir; bu önlemler, aksi takdirde küresel kıtlığı hafifletebilecek Çin’in kapasite artışlarını geciktirirken, aynı zamanda ICT değer zincirindeki şirketler için maliyetleri ve uyum risklerini de artırmaktadır.

Elektronik ekipman: Yapay zeka altyapısı hızla büyürken tüketici cihazları daralıyor

Elektronik ekipman pazarının çoğu segmentinde 2026 yılında gerileme yaşanması bekleniyor; akıllı telefon ve bilgisayarların küresel sevkiyatları sırasıyla %14 ve %11 düşerken, televizyon sevkiyatları %0,6'lık bir düşüşle genel olarak istikrarlı seyredecek. Sunucular ise bu durumun en önemli istisnasıdır; yapay zeka altyapısı ve veri merkezlerine yönelik yatırımların devam etmesiyle birlikte sunucu sevkiyatlarının %13 oranında artması beklenmektedir. Bu zıtlık, donanım pazarının giderek daha fazla “iki hızda” ilerlediğini göstermektedir: Yapay zeka ile ilgili altyapı hızla genişlemeye devam ederken, tüketici elektroniği sektörü bellek kıtlığı, artan bileşen maliyetleri ve bu maliyetlerin perakende fiyatlarına geç aktarılmasından olumsuz etkilenmektedir.

Cihaz sevkiyatlarındaki döngüsel artışa rağmen, elektronik cihazlar segmenti son derece olgun bir pazar olmaya devam etmektedir; küresel TV, bilgisayar ve akıllı telefon satışları sırasıyla 2011, 2013 ve 2016 yıllarında zirveye ulaşmıştır. Satışlar, ağırlıklı olarak mevcut ekipmanların yenilenmesi amacıyla yapılan alımlardan ve daha az ölçüde de gelişmekte olan ekonomilerdeki ilk kez yapılan alımlardan kaynaklanmaktadır. Son on yılda hacimdeki sınırlı büyüme, pazar payı için şiddetli bir rekabete yol açmış ve Çinli rakipler, genellikle eski Japon, Avrupalı ve ABD’li liderlerin yerini almıştır.

Fiyat temelli rekabetten kurtulmak ve daha yüksek fiyatlar talep edebilmek için şirketler, bağlantı özellikleri, ekran çözünürlüğü, işlem gücü ve enerji verimliliği gibi iyileştirilmiş donanımlara sahip yeni cihazlar piyasaya sürerek, içerik abonelikleri gibi ek hizmetlerin daha fazla entegrasyonunu sağlayarak ve yazılım ile kullanıcı arayüzü iyileştirmeleri yaparak yenilik yapmaya devam etmektedir. Tüketicilerin bu teknolojinin sunduğu ek işlevlere yönelik şüpheciliğinin devam etmesi nedeniyle, yapay zeka destekli cihazlar şu ana kadar donanım yenileme döngüleri üzerinde kayda değer bir etki yaratmamıştır. Kısa vadede yapay zeka, cihaz pazarının bazı kesimlerine dolaylı olarak zarar bile vermektedir; zira veri merkezlerinde kullanılan yüksek bant genişliğine sahip belleklere olan talep, akıllı telefonlarda ve bilgisayarlarda kullanılan geleneksel DRAM ve NAND belleklerin pazar payını daraltmakta, maliyetleri artırmakta ve üretim kesintileri riskini yükseltmektedir.

Yarı iletkenler: Artan istikrarsızlık riskleriyle birlikte yapay zeka odaklı bir süper döngü

Sektörün küresel ticaret birliği olan WSTS’ye göre, küresel yarı iletken satışlarının 2025’teki yaklaşık 800 milyar ABD dolarından 2026’da 1.500 milyar ABD dolarına, yani neredeyse %90’lık bir artışla yükselmesi ve ardından 2027’de yaklaşık 1.900 milyar ABD dolarına ulaşması beklenmektedir. Satışlar, öncelikle kritik segmentlerdeki, özellikle de bellek yongalarındaki fiyat artışları tarafından yönlendiriliyor; bu durum, arz-talep dengesinin sıkı olduğunu ve en son teknolojileri kullanan daha fazla yonganın piyasaya sürülmesiyle ürün karışımının iyileştiğini yansıtıyor. Mevcut döngü, şüphesiz ki yapay zeka altyapısı patlamasına güç veren pahalı yongalara, özellikle de grafik işlemcilere, yüksek bant genişliğine sahip belleklere ve gelişmiş mantık yongalarına yönelik hızla artan talep tarafından yönlendirilmektedir. Sanayi, otomotiv ve geleneksel elektronik gibi nihai pazarlara özgü yüksek hacimli, düşük fiyatlı yongalara olan talebe daha fazla bağımlı oldukları için, yapay zekaya daha az maruz kalan segmentler çok daha zayıf durumda kalmaktadır. Sektördeki bu “iki hızda” ilerlemenin bir belirtisi, birçok yarı iletken şirketinin 2022-2023 yarı iletken durgunluğundan ancak son zamanlarda çıkmış olmasıyken, bellek ve yapay zeka yonga tedarikçilerinin ise şimdiden olağanüstü dar bir pazarda faaliyet gösteriyor olmasıdır. Eski nesil yarı iletken üretim düğümlerinde ortaya çıkan bir eğilim, Çin merkezli şirketlerin artan rekabet gücüdür.

Ancak bu yapay zeka odaklı yarı iletken döngüsü, kendine özgü kırılganlıkları da beraberinde getiriyor: Kapasite genişletmeleri, hâlâ son derece belirsiz olan gelecekteki yapay zeka talebine ilişkin varsayımlara dayanılarak gerçekleştiriliyor. Yapay zekadan elde edilecek gelirin beklentileri karşılayamaması durumunda ortaya çıkacak arz fazlası ya da talebin hızlanmaya devam etmesi halinde yeniden ortaya çıkacak darboğazlar gibi herhangi bir uyumsuzluk, küresel tedarik zincirlerini ve genel ekonomiyi hızla istikrarsız hale getirebilir. Bellek segmenti bu riski şimdiden ortaya koymaktadır: Yapay zeka veri merkezlerinde kullanılan yüksek performanslı bellek yongalarına yönelik güçlü talep, akıllı telefonlarda ve bilgisayarlarda kullanılan geleneksel bellek yongalarının pazarını daraltmakta ve bellek türüne ve özelliklerine bağlı olarak sözleşme fiyatlarında %50 ila %100 arasında artışlara yol açmaktadır.

Jeopolitik risk, son aylarda önem kazanan bir başka faktördür; ABD-Çin rekabeti, küresel ticaret akışlarını giderek yeniden şekillendirmektedir. İhracat kontrolleri, kara listeler ve lisans gerekliliklerinin getirilmesi, yapay zeka sınıfı bellek ve üretim ekipmanı gibi kritik alanlarda yeni darboğazlar yaratmış olup, bu da arz kesintileri olasılığını artırmaktadır. Aynı zamanda, gelirlerinin yarısına kadarını Çin’den elde eden bazı ABD’li yarı iletken şirketleri, daralan pazar fırsatlarıyla karşı karşıya kalmaktadır. Jeopolitik düzenlemelere uyum sağlama yönündeki artan baskı, daha küçük ölçekli firmaları da önemli finansal ve operasyonel risklere maruz bırakmaktadır. Dahası, ABD ile Çin arasındaki – hatta ABD ile aynı çizgide olan blok içinde bile – standartlar ve ticaret politikalarındaki farklılıklar, durumu daha da karmaşık hale getirip maliyetleri artırmakta ve bu durum, Tayvan, Japonya, Güney Kore ve Avrupa gibi kilit oyuncular arasında parçalanmaya ve stratejik yeniden yapılanmaya yol açabilir.

BT hizmetleri ve yazılım: Yapay zeka talebi destekliyor ancak geleneksel SaaS modelini tehdit ediyor

BT hizmetleri ve yazılım sektörü, danışmanlık, programlama, veri işleme, yönetilen hizmetler ve yazılım alt segmentlerinden oluşur ve bu segmentler topluca dünya çapında 2.900 milyar ABD doları tutarında satış gerçekleştirir. Son on yılda yaklaşık %9’luk ortalama yıllık büyüme kaydeden sektörün sağlamlığı, şirketlerin ve kamu kurumlarının verimliliklerini artırmak amacıyla bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanmasından kaynaklanmaktadır. Yapay zeka, bulut bilişim, siber güvenlik ve veriyle ilgili hizmetlerin yaygınlaşmasının da katkısıyla, 2026 yılında büyümenin %5,3 oranında pozitif seyretmesi beklenmektedir.

Çoğu hizmet faaliyeti gibi esasen ulusal ve bölgesel pazarlardan oluşan sektör, yine de yazılım, yönetilen hizmetler, programlama ve veri işleme segmentlerinde giderek artan bir uluslararasılaşma sürecinden geçmektedir. Örneğin, son on yılda Hindistan ve ABD’den yapılan BT hizmeti ihracatı iki katından fazla artmış ve şu anda yıllık 150 milyar ABD dolarının üzerindedir. Büyük veri, bulut bilişim ve siber güvenliğin ardından, sektördeki şirketler artık büyümelerini daha da hızlandırmak için yapay zeka teknolojilerinin uygulanmasına odaklanıyor. Yapay zeka, kodlama asistanları, otomatik testler, ajans iş akışları, bilgi yönetimi araçları ve yapay zeka destekli müşteri desteği sayesinde sektörün kendi operasyonlarını da dönüştürmekte; bu sayede verimliliği artırmakta, teslimat sürelerini kısaltmakta ve bazı görevlerin iş gücü yoğunluğunu azaltmaktadır.

Artan talebi karşılamak, bu sektördeki şirketlerin karşı karşıya olduğu en büyük zorluktur; bu sektörde işgücü, segmente bağlı olarak satışların %50 ila %75’ini oluşturan ana maliyet kalemi olduğu kadar, rekabet gücünün de ana kaynağıdır. Son yıllarda, nitelikli personel eksikliği, şirketlerin talebi karşılama kabiliyetini olumsuz etkilemiş ve dolayısıyla ücret maliyetlerini artırmıştır. Yapay zeka, geliştiricilerin verimliliğini artırarak ve düşük katma değerli görevleri otomatikleştirerek bu kısıtlamayı kısmen hafifletebilir; ancak aynı zamanda bir “SaaSpocalypse” endişesini de beraberinde getirir: Yapay zeka ajanlarının, düşük kodlu araçların ve şirket içinde geliştirilen uygulamaların, bazı geleneksel yazılım aboneliklerine olan ihtiyacı azaltma riski. Sektör ayrıca, özellikle Avrupa Birliği’ndeki Genel Veri Koruma Yönetmeliği kapsamında veri toplama, barındırma ve güvenlik ile Dijital Hizmetler Yönetmeliği kapsamında yasa dışı veya yanıltıcı içeriğin kontrolü konularında düzenleyici otoritelerin artan talepleriyle de başa çıkmak zorundadır. AI’nın yükselişi, karmaşıklığı bir kat daha artırmaktadır; zira şirketler, birçok AI kullanım senaryosunun karlılığı kesin olarak kanıtlanmadan önce yeni becerilere, altyapıya, yönetişim ve uyum yetkinliklerine yatırım yapmak zorundadır.

Telekomünikasyon: Kullanım patlarken satışlar durgunlaşıyor

Telekomünikasyon sektörü, dünya çapında yıllık yaklaşık 1.350 milyar ABD doları ciro elde etmektedir. Telekomünikasyon pazarları ulusal, oligopolistik yapıdadır ve çoğu zaman eski bir devlet tekelinin hakimiyetindedir. Uluslararası gruplar istisna teşkil etmekte olup, bunların çoğu ölçek ekonomisi ve yeterli sinerji eksikliği nedeniyle son yıllarda kendi ülkeleri ve bölgeleri dışındaki faaliyetlerini önemli ölçüde azaltmıştır. Telekom hizmetlerinin 2026 yılında %4,4’lük bir satış büyümesiyle nispeten dayanıklı kalması beklenmektedir.

1995 ile 2015 yılları arasında gelişmiş ekonomilerde sabit ve mobil ağların hızlı gelişimi sayesinde sektör artık büyük ölçüde olgunlaşmış durumdadır ve kârlılık, iç pazarların büyüklüğüne ve yoğunlaşma derecesine bağlıdır. Bu bakımdan, ABD’li operatörler hem geniş (330 milyon nüfuslu) hem de yoğunlaşmış (Verizon, AT&T ve T-Mobile pazarın %90’undan fazlasını elinde bulunduruyor) bir pazardan yararlanmakta ve bu da yüksek kar marjlarına olanak sağlamaktadır. Buna karşılık, Avrupa pazarları ulusal düzeyde kalmaya devam etmekte ve daha parçalanmış durumdadır; dolayısıyla nispeten daha az kârlıdır. Ancak AB antitröst doktrinindeki mevcut değişim ve Dijital Ağlar Yasası, hem ulusal hem de Avrupa düzeyinde daha fazla konsolidasyona kapı açabilir.

Gelişmekte olan ülkelerde ise, kullanıcı başına ortalama gelir (ARPU) nispeten düşük olduğu için mobil telekomünikasyonun yaygınlaşması, düşük getirili bir büyümeyi sürdürmeye devam etmektedir. Önümüzdeki beş yıl içinde dünya çapında mobil ve sabit geniş bant abonelik sayısının sırasıyla yıllık %1 ve %3 oranında artması beklenmektedir. Neredeyse sıfır büyümeyle geçen on yılın ardından, sektörün satışlarının aynı dönemde sadece marjinal bir artış göstermesi muhtemeldir.

Bununla birlikte, daha hızlı ve daha kapsamlı sabit (fiber optik) ve mobil (5G) ağların yaygınlaşması sayesinde telekomünikasyon kullanımı istikrarlı bir şekilde artmaya devam etmektedir. Önümüzdeki beş yıl boyunca dünya çapında mobil ve sabit ağlar üzerinden aktarılan veri hacminin sırasıyla yıllık %20 ve %12 oranında artması beklenmektedir. Telekom operatörleri için asıl zorluk, fırsatçı ve fiyat bilincine sahip (gelişmiş ülkelerde) ya da bütçe kısıtlamaları olan (gelişmekte olan ülkelerde) tüketiciler nezdinde bu hizmet kalitesi artışından gelir elde etmektir.

Sürdürülebilir bir iş büyümesi olmadığı takdirde, telekom operatörleri kârlarını artırmak için maliyet kesintilerine güveneceklerdir. Avrupa’da birçok operatör, genellikle sermayesini halka açtıkları kule şirketleri kurarak mobil ağ yönetimi faaliyetlerinden kademeli olarak çekilmektedir. Bu faaliyetlerin dış kaynaklara devredilmesi, sektörün son derece yüksek sermaye yoğunluğunu azaltma (sermaye harcamaları, satışların %15-20’sine denk geliyor) ve yüksek borç seviyelerini düşürmek için fon sağlama gibi iki ihtiyacı birden karşılıyor. Ağ altyapılarına yapılan büyük yatırımların bir sonucu olarak, çok sayıda birleşme ve satın alma işlemi ile hisse geri alım programı gerçekleştirildi.