BİT

Küresel ticaret ortamındaki bozulmaya rağmen, 2025 yılında ICT sektöründeki satış artışı güçlü seyrini sürdürdü. Özellikle yapay zekaya yapılan yatırımlar, yarı iletkenler segmentinin (+%22) itici gücü olmuştur; bu segmentte, en son teknolojiye sahip grafik işlem birimleri ve bellek yongalarına yönelik güçlü talep, otomotiv dahil olmak üzere daha geniş endüstriyel sektöre hizmet eden yongalarda yaşanan uzun süreli durgunluğu gölgelemektedir. Yapay zeka yatırımları, sunucu sevkiyatlarını (+%5; bunun %20’si yapay zeka sunucularına ait) ve BT hizmetleri ile yazılım harcamalarını (+%9) da artırdı. Bilgisayar segmenti, Windows 10 desteğinin sona ermesiyle bağlantılı yenileme alımlarından faydalanırken, daha olgun telekomünikasyon ve elektronik üretim segmentleri ise tam tersine daha zayıf bir büyüme kaydetmiştir.

Bununla birlikte, mevcut yapay zeka odaklı teknolojik döngünün büyüklüğü, yapay zekanın nihayetinde bir başarı mı yoksa hayal kırıklığı mı olacağına bakılmaksızın endişeleri artırmaktadır. Yapay zeka kârlı uygulamalar sunamazsa, yarı iletkenlerden veri merkezlerine kadar BT değer zincirinin tamamında yapılan devasa yatırımlar hızla çökebilir ve sektörde derin ve uzun süreli bir durgunluğa yol açabilir. Tersine, yapay zeka başarılı olursa ve yapay zeka destekli hizmetlere yönelik kârlı nihai talep artarsa, üretim kapasiteleri hızla yetersiz kalabilir ve yarı iletken üretimi gibi darboğazlarda yaşanan kıtlıklar çok çeşitli sektörleri aksatabilir. Her iki senaryoda da, yapay zeka ile ilgili yatırımların oynaklığı ve ölçeği, bu döngüyü küresel tedarik zincirleri ve ekonomik istikrar açısından özellikle riskli hale getirmektedir.

ABD ile Çin arasında ticaret ve teknoloji alanındaki rekabet konusunda görünürde bir ateşkes olsa da, bu gerilimlerin küresel manzaranın yapısal bir özelliği olarak kalmaya devam ettiğine ve tedarik zincirlerinin, standartların ve inovasyon ekosistemlerinin daha da parçalanmasına yol açan temel bir etken olarak işlev gördüğüne inanıyoruz.

Gümrük vergileriyle ilgili belirsizliklere rağmen elektronik ekipman sevkiyatlarında önemli bir toparlanma

Elektronik ekipman pazarının çoğu segmenti 2025 yılında pozitif bir seyir izledi; akıllı telefon, sunucu ve PC'lerin küresel sevkiyatları sırasıyla %2, %5 ve %7 oranında arttı. TV'ler (-%1) ise tek düşüş gösteren ürün kategorisi oldu. Talep, çoğu bölgede beklenenden daha güçlü seyretti; bu durum, tüketici harcamalarındaki genel toparlanma eğilimi ile tutarlıdır. ABD’de, üreticilerin üretim ayak izlerini çeşitlendirme çabaları ve belirli ürün kategorileri (özellikle akıllı telefonlar ve bilgisayarlar) için ek gümrük vergilerinden muafiyetler, hızla değişen gümrük vergisi ortamının etkisini hafifletmeye yardımcı oldu.

Cihaz sevkiyatlarındaki konjonktürel artışa rağmen, elektronik cihazlar segmenti son derece olgun bir pazar olmaya devam etmektedir; küresel televizyon, bilgisayar ve akıllı telefon satışları sırasıyla 2011, 2013 ve 2016 yıllarında zirveye ulaşmıştır. Satışlar, ağırlıklı olarak mevcut ekipmanların yenilenmesi amacıyla yapılan alımlardan ve daha az ölçüde de gelişmekte olan ekonomilerdeki ilk kez yapılan alımlardan kaynaklanmaktadır. Son on yılda hacimdeki sınırlı büyüme, pazar payı için şiddetli bir rekabete yol açmış ve Çinli rakipler, genellikle eski Japon, Avrupalı ve ABD’li liderlerin yerini almıştır.

Fiyat temelli rekabetten kurtulmak ve daha yüksek fiyatlar talep edebilmek için şirketler, geliştirilmiş donanım (bağlantı, ekran çözünürlüğü, işlem gücü, enerji verimliliği vb.), ek hizmetlerin (içerik abonelikleri gibi) daha fazla entegrasyonu ile yazılım ve kullanıcı arayüzü iyileştirmelerini içeren yeni cihazlar piyasaya sürerek yenilik yapmaya devam etmektedir. Tüketicilerin bu teknolojinin sunduğu ek işlevlere yönelik şüphelerinin devam etmesi nedeniyle, yapay zeka destekli cihazlar şu ana kadar donanım yenileme döngüleri üzerinde kayda değer bir etki yaratmamıştır.

Yarı iletkenler: Hızlı ancak dengesiz bir büyüme döngüsü

Sektörün ticaret birliği olan WSTS’ye göre, küresel yarı iletken satışları 2025 yılında ilk kez 700 milyar ABD doları barajını aştı (+%22). Satışlar, esas olarak kritik segmentlerdeki (bellek yongaları) yüksek fiyatlar tarafından yönlendirilmektedir; bu durum, sıkı bir arz-talep dengesini ve iyileştirilmiş bir ürün karışımını yansıtmaktadır; TSMC ve Samsung’un en son teknolojilerini kullanan daha fazla yonga piyasaya sürülmektedir. Mevcut döngü, şüphesiz yapay zeka altyapısı patlamasına güç veren pahalı yongalara yönelik artan talep tarafından yönlendirilmektedir; büyümenin büyük kısmı Amerika (+2025’te %29) ve Asya-Pasifik (+%25) bölgelerindeki satışlardan kaynaklanmaktadır. Japonya (-%4) ve Avrupa (+%6) ise, endüstri ve otomotiv gibi nihai pazarlara özgü yüksek hacimli, düşük fiyatlı yongalara olan talebe daha fazla bağımlı oldukları için çok geride kalmaktadır. Sektördeki bu “iki hızda ilerleyen” gidişatın bir göstergesi olarak, birçok yarı iletken şirketi 2022–2023 yarı iletken durgunluğundan ancak 2025’in sonlarında çıkabildi. Eski nesil yarı iletken üretim düğümlerinde ortaya çıkan bir eğilim ise Çin merkezli şirketlerin artan rekabet gücüdür.

Ancak bu yapay zeka odaklı yarı iletken döngüsü, kendine özgü kırılganlıkları da beraberinde getiriyor: kapasite genişletmeleri, belirsiz olan gelecekteki yapay zeka talebine ilişkin varsayımlara dayanılarak gerçekleştiriliyor. İster arz fazlası ister yeniden ortaya çıkan darboğazlar olsun, herhangi bir uyumsuzluk küresel tedarik zincirlerini ve genel ekonomiyi hızla istikrarsızlaştırabilir.

Jeopolitik risk, son aylarda önem kazanan bir başka faktördür; ABD-Çin rekabeti, küresel ticaret akışlarını giderek yeniden şekillendirmektedir. İhracat kontrolleri, kara listeler ve lisans gerekliliklerinin getirilmesi, yapay zeka sınıfı bellek ve üretim ekipmanı gibi kritik alanlarda yeni darboğazlar yaratmış ve bu da arz kesintileri olasılığını artırmaktadır. Aynı zamanda, gelirlerinin yarısına kadarını Çin’den elde eden bazı ABD’li yarı iletken şirketleri, daralan pazar fırsatlarıyla karşı karşıyadır. Jeopolitik düzenlemelere uyum sağlama yönündeki artan baskı, daha küçük ölçekli firmaları da önemli finansal ve operasyonel risklere maruz bırakmaktadır. Dahası, ABD ile Çin arasındaki – hatta ABD ile aynı çizgide olan blok içinde bile – standartlar ve ticaret politikalarındaki farklılıklar, durumu daha da karmaşık hale getirip maliyetleri artırmakta ve bu durum, Tayvan, Japonya, Güney Kore ve Avrupa gibi kilit oyuncular arasında parçalanmaya ve stratejik yeniden yapılanmaya yol açabilir.

BT hizmetleri ve yazılım: işgücü kısıtlamaları büyümeyi engelliyor ve maliyetleri artırıyor

BT hizmetleri ve yazılım sektörü, danışmanlık, programlama, veri işleme, yönetilen hizmetler ve yazılım alt segmentlerinden oluşmakta ve bu segmentler topluca dünya çapında 2.600 milyar ABD doları tutarında satış gerçekleştirmektedir. Son on yılda yıllık ortalama %9'a yakın bir büyüme kaydeden sektörün sağlamlığı, şirketlerin ve kamu kurumlarının verimliliklerini artırmak için bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanmasından kaynaklanmaktadır.

Çoğu hizmet faaliyeti gibi esasen ulusal ve bölgesel pazarlardan oluşan sektör, yine de yazılım, yönetilen hizmetler, programlama ve veri işleme segmentlerinde giderek artan bir uluslararasılaşma sürecinden geçmektedir. Örneğin, son on yılda Hindistan ve ABD’den yapılan BT hizmeti ihracatı iki katından fazla artmış ve şu anda yıllık 150 milyar ABD dolarının üzerindedir. Büyük veri, bulut bilişim ve siber güvenliğin ardından, sektördeki şirketler artık büyümelerini daha da hızlandırmak için yapay zeka teknolojilerinin uygulanmasına odaklanmaktadır.

Artan talebi karşılamak, işgücünün hem ana maliyet kalemi (segmente bağlı olarak satışların %50 ila %75’i) hem de rekabet gücünün ana kaynağı olduğu bu sektördeki şirketlerin karşı karşıya olduğu başlıca zorluktur. Son yıllarda, nitelikli personel eksikliği, şirketlerin talebi karşılama kabiliyetini olumsuz etkilemiş ve dolayısıyla ücret maliyetlerini artırmıştır. Sektör ayrıca, özellikle veri toplama, barındırma ve güvenlik (Avrupa Birliği’ndeki Genel Veri Koruma Yönetmeliği) ile yasa dışı veya yanıltıcı içeriğin denetlenmesi (Dijital Hizmetler Yönetmeliği) konularında düzenleyici kurumların artan talepleriyle de başa çıkmak zorundadır.

Telekomünikasyon: Kullanım patlarken satışlar durgunlaşıyor

Telekomünikasyon sektörü, dünya çapında yıllık yaklaşık 1.400 milyar ABD doları tutarında satış gerçekleştiriyor. Telekomünikasyon pazarları ulusal, oligopolistik yapıdadır ve çoğu zaman eski bir devlet tekelinin hakimiyetindedir. Uluslararası gruplar istisna teşkil etmekte olup, bunların çoğu ölçek ekonomisi ve yeterli sinerji eksikliği nedeniyle son yıllarda kendi ülkeleri ve bölgeleri dışındaki faaliyetlerini önemli ölçüde azaltmıştır.

1995 ile 2015 yılları arasında gelişmiş ekonomilerde sabit ve mobil ağların hızlı gelişimi sayesinde sektör artık büyük ölçüde olgunlaşmış durumdadır ve kârlılık, iç pazarların büyüklüğüne ve yoğunlaşma derecesine bağlıdır. Bu bakımdan, ABD’li operatörler hem geniş (330 milyon nüfuslu) hem de yoğunlaşmış (Verizon, AT&T ve T-Mobile pazarın %90’undan fazlasını elinde bulunduruyor) bir pazardan yararlanmakta ve bu da yüksek kâr marjlarına imkân sağlamaktadır. Buna karşılık, Avrupa pazarları ulusal ve daha parçalı kalmaya devam etmekte ve bu nedenle nispeten daha az kârlıdır.

Gelişmekte olan ülkelerde ise, kullanıcı başına ortalama gelir (ARPU) nispeten düşük olduğu için mobil telekomünikasyonun yaygınlaşması, düşük getirili bir büyümeyi sürdürmeye devam etmektedir. Önümüzdeki beş yıl içinde dünya çapında mobil ve sabit geniş bant abonelik sayısının sırasıyla yıllık %1 ve %3 oranında artması beklenmektedir. Neredeyse sıfır büyümeyle geçen on yılın ardından, sektörün satışlarının aynı dönemde sadece marjinal bir artış göstermesi muhtemeldir.

Bununla birlikte, daha hızlı ve daha kapsamlı sabit (fiber optik) ve mobil (5G) ağların yaygınlaşması sayesinde telekomünikasyon kullanımı istikrarlı bir şekilde artmaya devam etmektedir. Önümüzdeki beş yıl boyunca dünya çapında mobil ve sabit ağlarda aktarılan veri hacminin sırasıyla yıllık %20 ve %12 oranında artması beklenmektedir. Telekom operatörleri için asıl zorluk, fırsatçı ve fiyat bilincine sahip (gelişmiş ülkelerde) ya da bütçe kısıtlamaları olan (gelişmekte olan ülkelerde) tüketiciler nezdinde bu hizmet kalitesi artışından gelir elde etmektir.

Sürdürülebilir bir iş büyümesi olmadığı takdirde, telekom operatörleri kârlarını artırmak için maliyet kesintilerine güveneceklerdir. Avrupa’da birçok operatör, genellikle sermayesini halka açtıkları kule şirketleri kurarak mobil ağ yönetimi faaliyetlerinden kademeli olarak çekilmektedir. Bu faaliyetlerin dış kaynaklara devredilmesi, sektörün son derece yüksek sermaye yoğunluğunu azaltma (sermaye harcamaları, satışların %15-20’sine denk geliyor) ve yüksek borç seviyelerini düşürmek için fon sağlama gibi iki ihtiyacı birden karşılıyor. Ağ altyapılarına yapılan büyük yatırımların bir sonucu olarak, çok sayıda birleşme ve satın alma ile hisse geri alım programı gerçekleştirildi.